Inzicht in executieve functies
Leerlijn Executieve Functies (LEF PO)
Wat mag je per leeftijd verwachten en hoe werk je daar naartoe?
Met de LEF PO ontwikkel je executieve functies schoolbreed, van groep 1 t/m 8. Duidelijke jaardoelen per leerjaar, doelenkaarten per periode en praktische werkvormen voor in de les, zonder extra lestijd. Wetenschappelijk onderbouwd en direct inzetbaar.
Executieve functies zijn de regelfuncties van het brein. Het zijn de vaardigheden die kinderen nodig hebben om te plannen, zich te concentreren, door te zetten, emoties te reguleren en flexibel om te gaan met veranderingen. Ze zijn onmisbaar om te leren, maar net zo belangrijk voor zelfvertrouwen en zelfstandig functioneren.
Uit onderzoek weten we dat executieve functies zelfs een betere voorspeller zijn voor schoolsucces dan IQ. Kinderen met goed ontwikkelde executieve functies kunnen hun talenten en kennis veel effectiever inzetten, omdat ze weten hoe ze moeten plannen, focussen en doorzetten.
Binnen de LEF PO werken we met het EVO-model (Executieve Vaardigheden in het Onderwijs). Dit model verdeelt executieve functies in zes domeinen, zodat je ze eenvoudig kunt herkennen en versterken in de klas:
- Planning en Organisatie – Taken plannen en overzicht bewaren. Prioriteiten stellen, inschatten hoeveel tijd iets kost en timemanagement toepassen. De werkplek en materialen geordend en netjes houden. Voorbereid starten aan een taak en weten waar spullen liggen.
- Concentratie en Werkgeheugen – Aandacht vasthouden bij een taak of instructie, ook bij afleiding. Instructies en informatie onthouden en later reproduceren. Benodigdheden terugvinden omdat je weet wat je nodig hebt en waar je het hebt neergelegd. Een taak afronden zonder af te dwalen.
- Impulsbeheersing en Emotieregulatie – Wachten op je beurt en uitgestelde aandacht oefenen. Eerst nadenken voor je iets doet of zegt. Op een rustige manier aandacht vragen. Emoties herkennen en reguleren en op een gepaste manier reageren in conflictsituaties of teleurstellingen.
- Motivatie en Doorzetten – Een taak starten en afmaken, ook als die moeilijk of saai is. Doorzetten bij tegenslag, succeservaringen opbouwen en ervaren dat inspanning loont. De juiste keuzes maken tussen iets leuks en iets dat belangrijk is. Doelen stellen en gemotiveerd werken.
- Zelfbeeld en Metacognitie – Inzicht krijgen in wat je goed kunt en wat je nog kunt leren. Zelfvertrouwen ontwikkelen om een taak te starten en te voltooien. Reflecteren op je werk, aanpak en gedrag: wat ging goed, wat kan beter? Hulp vragen als dat nodig is.
- Flexibiliteit en Gedragsverandering – Schakelen als een les of planning verandert. Een andere oplossing bedenken als iets niet werkt. Rekening houden met de wensen van anderen. Je gedrag aanpassen aan veranderingen in de klas of dagstructuur. Leren dat er meerdere manieren zijn om iets goed te doen.
Door deze vaardigheden doelgericht te oefenen en te bespreken, bouwen leerlingen stap voor stap aan executieve functies die zij nodig hebben om te leren én om zich goed te ontwikkelen, op school en daarbuiten.
Groep 1 en 2
Voor groep 1 en 2 zijn er 10 pictogrammen ontwikkeld, elk gekoppeld aan een vaardigheid die kleuters spelenderwijs aanleren.
Zo werkt het:
- Elke week staat één pictogram en dus één doel centraal.
- Bij dat doel hoort een uitgebreide database vol ideeën: versjes, liedjes, korte activiteiten en praktische tips voor in de klas.
- Het gekozen pictogram blijft zichtbaar in de klas. Daardoor kunnen leerkracht en leerlingen er steeds naar terugverwijzen en wordt de vaardigheid op een natuurlijke manier herhaald en versterkt.
Op deze manier krijgen kleuters al vanaf het begin inzicht in de basis van executieve functies. Het gebeurt spelenderwijs, sluit aan bij hun ontwikkeling en legt een stevige basis voor de hogere groepen.
Groep 3 t/m 8
Voor groep 3 tot en met 8 zijn er doelenkaarten ontwikkeld die precies aansluiten bij wat leerlingen op die leeftijd kunnen leren.
Zo werkt het:
- Elke groep heeft een jaardoelenkaart die laat zien wat haalbaar is aan het einde van het schooljaar.
- Het jaar is verdeeld in 3 of 4 periodes, afhankelijk van wat het beste past bij het ritme van de school.
- In elke periode werken leerlingen met een doelenkaart die 6 tot 18 doelen bevat (afhankelijk van de groep).
- De doelen zijn verdeeld over de zes domeinen van het EVO-model
Leerlingen vullen hun doelenkaart wekelijks zelf in. Ze reflecteren op wat ze al goed kunnen en wat ze nog willen oefenen. De leerkracht ziet hierdoor in één oogopslag hoe leerlingen zichzelf inschatten en kan hier direct op inspelen.
Zo groeien leerlingen stap voor stap, werken ze aan doelen die passen bij hun groep, differentieer je eenvoudig in zelfstandigheidsniveau en ontwikkelen ze door de jaren heen steeds verder dezelfde vaardigheden.
LEF in de klas
Gebruik van de LEF in de klas
De doelenkaarten zijn eenvoudig in te zetten. Op maandag vullen leerlingen hun doelenkaart zelf in (dit vraagt 10 - 15 minuten van hun tijd). Ze beoordelen zichzelf: Wat kan ik al goed? Wat vind ik nog lastig? Zo krijgen ze inzicht in hun eigen vaardigheden en zie jij als leerkracht hoe zij zichzelf inschatten. Elke dag kies je per les één doel om bewust aandacht aan te besteden, zodat meerdere doelen per dag de revu passeren.
Een dag met LEF in groep 7 ziet er bijvoorbeeld zo uit:
Afbeelding: drie gekozen klassendoelen hangen zichtbaar in de klas. Aan deze doelen wordt extra aandacht besteed
Van de doelenkaart zijn drie klassendoelen gekozen die zichtbaar in de klas zijn opgehangen (zie afbeelding hiernaast). Op maandag hebben de leerlingen zelf aangekruist wat ze al goed kunnen en wat ze nog lastig vinden. Daarnaast kiest iedere leerling een persoonlijk doel waar hij of zij die week extra aandacht aan wil geven. Dat doel komt terug op hun weektaak of op het doelenbriefje dat op de tafel geplakt zit.
De rest van de week verweeft de leerkracht de doelen in de lessen die dagelijks gegeven worden:
- Tijdens de taalles zegt de leerkracht: “Vandaag oefenen we met het doel: Ik begin aan mijn taak, ook als ik liever iets anders doe.” Leerlingen worden zich zo bewust dat sommige dingen nu eenmaal moeten, ook al heb je geen zin.
- Bij rekenen kiest de leerkracht een ander doel: “Ik stel mijn vragen op een rustig moment.” Daardoor weten leerlingen dat ze hun hand niet meteen omhoog hoeven te steken, maar dat ze even wachten tot de instructie klaar is.
- Tijdens zelfstandig werken ligt de nadruk op: “Ik kan zonder hulp aan mijn weektaak beginnen.” Leerlingen ervaren dat ze dit zelf kunnen en de leerkracht ziet direct wie hier nog ondersteuning bij nodig heeft.
Zo zijn de doelen altijd in beeld: zichtbaar in de klas, persoonlijk gemaakt via de weektaak, bewust geoefend in de lessen én besproken tijdens reflectiemomenten (ronde door de klas). Doordat de doelen op al deze manieren terugkomen, ontstaat er continu aandacht en herhaling. Dat garandeert groei: leerlingen worden zich steeds bewuster van hun vaardigheden, leren die doelgericht inzetten en ontwikkelen stap voor stap de executieve functies die ze nodig hebben.
Onderbouwing
Onderbouwd vanuit neuropsychologie en praktijkervaring
De LEF PO is ontwikkeld op basis van uitgebreid neuropsychologisch onderzoek naar de ontwikkeling van executieve functies. Bij het opstellen van de doelen hebben we enorm veel studies en praktijkervaringen meegenomen en we verrijken de leerlijn voortdurend met nieuwe inzichten en informatie. Daarbij is gekeken naar:
- hoe executieve functies zich op verschillende leeftijden ontwikkelen
- welke doelen haalbaar en stimulerend zijn in de verschillende groepen
- hoe je met kleine, bewuste interventies grote effecten kunt bereiken
Daarom werken alle groepen schoolbreed aan dezelfde soort doelen per periode. In groep 3 oefenen leerlingen bijvoorbeeld met “Ik ruim mijn tafel op”, en in groep 8 is dat doorontwikkeld naar “Ik houd mijn werkplek thuis en op school netjes” en wordt er ook een hoger niveau van zelfstandigheid verwacht. Zo bouw je jaar na jaar verder, steeds een stapje moeilijker en zelfstandiger.
Inhoud
Kosten
Volledige LEF PO: €1.995 incl. btw. (4 jaarlijkse termijnen mogelijk à €513,75 per schooljaar)
Workshop (optioneel): € 600 voor een startworkshop van 3 uur (incl. materiaal, excl. reiskosten)
Kleinschaligheidskorting: scholen <200 leerlingen kunnen contact opnemen voor een aangepast tarief.
Na bestelling van de LEF PO ontvang je binnen 1 week toegang tot een complete digitale set met materialen om executieve functies schoolbreed en duurzaam te versterken. Alles is praktisch, direct inzetbaar in de klas en onbeperkt printbaar. Bovendien blijven aangesloten scholen automatisch up-to-date: nieuw ontwikkeld materiaal wordt gratis toegevoegd zolang de school gebruikmaakt van de LEF PO.
Inhoud van het digitale pakket:
- Jaardoelenkaarten groep 1 t/m 8 – voor elk leerjaar een duidelijk overzicht van wat leerlingen, passend bij hun leeftijd en hersenontwikkeling, in principe kunnen bereiken. De kaarten geven leerkrachten een heldere leidraad: wat mag je in jouw groep verwachten en waar kun je gericht naartoe werken?
- 10 Pictogrammen groep 1 en 2 – inclusief database met liedjes, versjes en spelideeën.
- Doelenkaarten groep 3 t/m 8 – per groep naar keuze 3 of 4 periodes met duidelijke doelen, afgestemd op de jaardoelen.
- Evaluatiekaarten groep 3 t/m 8 – gelijk aan de doelenkaarten, met normniveaus die de verwachtingen per vaardigheid concreet maken. De kaarten zijn bovendien een handig hulpmiddel in driehoeksgesprekken met ouders: zo laat je in één oogopslag zien hoe het staat met de executieve functies van een leerling.
- Handleiding – een heldere uitleg van de leerlijn, inclusief theoretische achtergrond.
- Kwaliteitskaart – overzicht van de belangrijkste uitgangspunten en werkafspraken.
- Klassenrapportages – overzichtelijk document waarin je het functioneren van de leerlingen kunt bijhouden. Ze geven een helder beeld van hoe de executieve functies zich in de klas ontwikkelen en helpen je om gericht passende klassendoelen te kiezen.
- Individuele doelenbriefjes – in de kleuren van de zes domeinen van het EVO-model, handig voor op tafels of weektaken.
- Reflectiekaartjes – met mooie vragen die leerlingen helpen om stil te staan bij hun groei.
- Kwaliteitenbingo – een speelse werkvorm om kwaliteiten zichtbaar en bespreekbaar te maken.
- Oefeningen voor thuis – korte en praktische suggesties en tips voor thuis, om ook de driehoek school-ouders-leerling te borgen.
- 40 kant-en-klare nieuwsbrief-items – korte, inspirerende, leuke oefeningen voor thuis die je kunt opnemen in de nieuwsbrief of andere mailings naar ouders.
- Vragenlijsten EF – apart voor groep 1 t/m 3 en groep 4 t/m 8, inclusief visuele weergave voor in het leerlingrapport.
Met dit totaalpakket heb je alles in handen om executieve functies structureel, herkenbaar en samenhangend te ontwikkelen in jouw school.
Persoonlijke online rondleiding
De beste manier om te ontdekken hoe de LEF PO werkt, is om het zelf te zien. Daarom kun je een persoonlijke online rondleiding aanvragen. In 30-45 minuten laat ik je alle materialen zien, leg ik uit hoe de leerlijn in jouw school kan worden toegepast en beantwoord ik al je vragen.
FAQ
Nee. De doelen worden geïntegreerd in de gewone lessen, je hoeft dus geen aparte lestijd vrij te maken. Het invullen van de doelenkaarten kost leerlingen per week ongeveer 15 minuten, dit plan je bij voorkeur in op maandag.
De klassenrapportages vragen alleen tijd als je ze bewust wilt bijwerken. Vaak kun je kleine observaties direct noteren tijdens de les. Eens in de zoveel tijd kun je er uitgebreider voor gaan zitten en per leerling de doelen nalopen. Afhankelijk van de groep waar je voor staat en hoeveel je tussendoor hebt bijgehouden kost het invullen van de klassenrapportage per periode ongeveer 15 tot 40 minuten.
Belangrijk om te weten: het bijhouden van de rapportages is geen verplichting, maar een keuze. Ze zijn vooral bedoeld als extra hulpmiddel om voor jezelf meer inzicht te krijgen in het functioneren van jouw klas.
Ja, de LEF PO is een leerlijn en geen methode. Dat betekent dat het bij elke aanpak past. Ook binnen het EDI-model kun je de doelen heel eenvoudig integreren. Je kunt bijvoorbeeld tijdens de start van de les een doel benoemen (“Vandaag oefenen we met het doel: ik stel mijn vragen op een rustig moment”) en dit koppelen aan je lesdoel. Tijdens de begeleide inoefening en zelfstandige verwerking laat je leerlingen bewust oefenen met dat doel. Op die manier versterkt de LEF PO het EDI-model juist, doordat executieve vaardigheden en vakinhoud hand in hand gaan.
Ja, de LEF PO sluit juist heel goed aan bij bestaande sociaal-emotionele programma’s. Waar deze programma’s vaak gericht zijn op groepsgevoel, sociale vaardigheden en sfeer in de klas, richt de LEF PO zich specifiek op de ontwikkeling van executieve functies. Denk aan vaardigheden als plannen, concentreren, emoties reguleren en doorzetten. Dat vult elkaar aan: de sociaal-emotionele programma’s zorgen voor een veilige basis en de LEF PO helpt leerlingen om de cognitieve en gedragsmatige vaardigheden verder te ontwikkelen die ze nodig hebben om goed te functioneren in die veilige groep.
Voor alle leerlingen in groep 1 t/m 8. Iedereen werkt eraan, op zijn of haar eigen niveau. Leerlingen die meer uitdaging aankunnen kunnen doelen sneller of zelfstandiger oppakken, terwijl andere leerlingen meer begeleiding krijgen.
De doelenkaarten werken met normniveaus en een extra differentiatieniveau ('ik kan een ander hierbij helpen'). Daarmee kun je eenvoudig aansluiten bij verschillen in de klas: sommige leerlingen oefenen nog met een vaardigheid, anderen kunnen al zelfstandig werken of zelfs een ander helpen.
Nee, het kan ook per bouw of per groep. Maar de kracht zit in de doorgaande lijn: als de hele school meedoet bouwen leerlingen van groep 1 tot en met 8 elk jaar verder aan dezelfde vaardigheden.
Minimaal. Het materiaal is kant-en-klaar. Als leerkracht kies je klassendoelen, bespreek je de doelenkaarten met de leerlingen en verwijs je er tijdens je lessen naar. Meer is niet nodig.
Via de nieuwsbrief-items, de oefeningen voor thuis en de reflectiekaartjes. Ouders krijgen daarmee praktische handvatten die weinig extra tijd kosten, maar wel zorgen voor meer verbinding tussen school en thuis.
Een methode zoals Kwink of Kanjertraining richt zich vaak op groepsgevoel en sociaal gedrag. De LEF PO gaat juist over de regelfuncties van het brein: plannen, organiseren, concentreren, doorzetten, emoties reguleren en flexibel omgaan met veranderingen. De twee vullen elkaar perfect aan.
Ja, de leerlijn is stevig gebaseerd op neuropsychologisch onderzoek naar executieve functies (EF). Een toonaangevende review van Diamond (2013) benadrukt hoe essentieel EF’s zijn voor schoolprestaties, zelfbeheersing en ontwikkeling. Daarnaast laten Zelazo & Carlson (2012) zien dat zowel 'hot' als 'cool' EF's zich ontwikkelen in de kinderleeftijd en dat beide soorten bevorderbaar zijn door gerichte oefeningen.